Суды старажытнай Беларусі

У старажытныя часы не існавала практыкі падзелу ўлад на заканадаўчую, выканаўчую і судовую. Органы дзяржаўнай улады адначасова выконвалі і судовыя функцыі. У мінулым усе праваадносіны ў грамадскім жыцці, структуру і кампетэнцыю органаў дзяржаўнай улады, правы і абавязкі класаў, сацыяльных груп насельніцтва, сямейныя, зямельныя, цывільныя, крымінальныя, судова-працэсуальныя і іншыя праваадносіны рэгулявала звычаевае права.

На выпрацоўку звычаевага права значны ўплыў аказвалі службовыя асобы дзяржаўнага апарату: князі, пасаднікі, ваяводы, тысяцкія і іншыя, а таксама язычніцкія жрацы-крэвы, якія захоўваліся на значнай тэрыторыі Беларусі яшчэ ў сярэдзіне XV стагоддзя. Язычніцкія жрацы ў Беларусі, апрача культавых рытуалаў, выконвалі і судовыя функцыі. Пазней іх замянілі хрысціянскія епіскапы, папы і ксяндзы.

У XV — XVI стагоддзях у судовую сістэму Вялікага княства Літоўскага былі ўнесены значныя змены. Граматай вялікага князя Андрэя Казіміра, выдадзенай у 1447 годзе, юрыдычна было замацавана права феадалаў Беларусі судзіць залежных ад іх людзей. Але большасць судовых спраў простых людзей разглядаліся копнымі судамі.

Для шляхты ў сярэдзіне 16 стагоддзя ўтварыліся шляхецкія выбарныя, незалежныя ад мясцовай адміністрацыі, земскія і падкаморскія (межавыя) суды. У 1581 годзе быў выдадзены закон аб утварэнні вышэйшага апеляцыйнага суда — Галоўнага трыбунала. Суддзі гэтага суда выбіраліся шляхтай з мясцовых феадалаў на павятовых сойміках па два суддзі ад кожнага павета. Колькасць членаў Галоўнага трыбунала не была пастаяннай, але, як правіла, іх было не больш 44 чалавек. Справы разглядаліся судовай калегіяй з двух-сямі суддзяў, аднак магла быць і большая іх колькасць. Ен быў судом канчатковай інстанцыі.

Апрача таго, працягвалі сваю дзейнасць і старажытныя суды: Гаспадарскі суд — вялікага князя, рады і сойма; суды гродскія (замкавыя) — ваявод, павятовых стараст і іх намеснікаў; мяшчанскія суды — войтаўска-лаўніцкія і бурмістарскія або, як іх яшчэ называлі, магістрацкія. Для духавенства і па некаторых спрэчках цывільных людзей меліся яшчэ царкоўныя суды розных канфесій: праваслаўныя, уніяцкія, каталіцкія, татарскія, іудзейскія.

Найбольш дзейснымі з іх былі Гаспадарскі, Галоўны суд, гродскі, земскі, падкаморскі, войтаўска-лаўніцкі, бурмістарскі, копны.

Гаспадарскі (вялікакняжацкі) суд мог дзейнічаць у некалькіх саставах:

• судзіў вялікі князь разам з панамі раднымі, колькасць паноў магла быць рознай, ад 2 да 20 і болей;
• соймавы суд складаўся з вялікага князя і дэпутатаў сойма;
• суд паноў рады дзейнічаў пры адсутнасці вялікага князя;
• камісарскі суд, які складаўся з камісіі, прызначанай вялікім князем або панамі раднымі з 5 — 7 чалавек. Усе гэтыя суды дзейнічалі ад імя князя, і іх пастановы абскарджанню не падлягалі.

Пасяджэнні (сесіі) Галоўнага суда, або Галоўнага трыбунала, праводзіліся ў Вільні штогод, у Менску і Наваградку — папераменна праз год. Кожная сесія магла працягвацца не больш як 22 тыдні, пасля суддзі пераязджалі ў чарговы горад. Рашэнні (дэкрэты) Галоўнага суда абскарджанню не падлягалі.

Гродскі суд, або замкавы, дзейнічаў у двух саставах: вышэйшым і ніжэйшым. Галоўная роля ў ім належыла мясцовай адміністрацыі — ваяводу, старасту, дзяржаўцу і іх намеснікам. Вышэйшы гродскі суд складаўся з ваяводы або старасты, або дзяржаўца і прадстаўнікоў мясцовых феадалаў. Ніжэйшы гродскі суд складаўся з намесніка ваяводы або намесніка старасты, а таксама суддзі і пісара. Уключэнне ў склад ніжэйшага гродскага суда прафесіянальнага юрыста-суддзі сведчыць аб значным развіцці судовай сістэмы і пачатковым этапе аддзялення суда ад адміністрацыі. Упершыню аб прафесійных суддзях было запісана ў грамаце Ягайлы ад 20 лютага 1387 года.

Земскі суд быў найбольш тыповым саслоўным шляхецкім судом. Яго ўзнікненне на Беларусі адносіцца да першай паловы XVI стагоддзя. Аднак да 1564 года суддзі гэтага суда прызначаліся вялікім князем. Земскі суд складаўся з суддзі, падсудка і пісара. Утвараўся ен у наступным парадку: спачатку на павятовым сойміку шляхта выбірала па чатыры кандыдаты на пасаду суддзі, падсудка і пісара, а затым вялікі князь разам з панамі раднымі з гэтых кандыдатаў зацвярджаў па аднаму з іх. Суддзі прызначаліся пажыццева. Пазбавіць суддзю яго пасады можна было толькі па суду за цяжкае злачынства.

Падкаморскі суд разглядаў спрэчкі паміж феадаламі-землеўладальнікамі аб межах землеўладанняў. Такія справы разглядаў падкаморый з удзелам саміх бакоў. Дапамагаў яму землямер-каморнік, які павінен быў мець спецыяльную прафесійную падрыхтоўку. На пасаду суддзі-падкаморыя павятовая шляхта выбірала чатырох кандыдатаў, а затым аднаго з іх зацвярджаў гасудар. Пасада падкаморыя лічылася ганаровай і прэстыжнай у павеце. Рашэнні падкаморскага суда падлягалі неадкладнаму выкананню, але маглі быць абскарджаны ў Гаспадарскі або Галоўны суд.

На новых прынцапах выбарнасці і ўдзелу прадстаўнікоў гарадскога насельніцтва дзейнічалі суды ў беларускіх гарадах, што атрымалі граматы на Магдэбургскае права, а такія граматы мелі мяшчане ўсіх буйнейшых гарадоў Беларусі. Судовыя функцыі ў такіх гарадах выконвалі войт або лент-войт з лаўнікамі па крымінальных справах і бурмістры з радцамі па цывільных справах. Апеляцыі на рашэнні бурмістарска-радзецкага суда маглі падавацца ў войтаўска-лаўніцкі суд, а на пастановы войтаўска-лаўніцкага суда — у вяліка-княжацкі суд, а пасля 1581 года — у Галоўны трыбунал. Па даволі значных справах як крымінальных, так і цывільных, праводзілася сумеснае пасяджэнне войтаўска-лаўніцкага і бурмістарска-радзецкага судоў, якое называлася магістрацкім судом.

Войтаўска-лаўніцкі і бурмістарска-радзецкія суды фактычна былі першымі судамі, якія па сваіх функцыях былі максімальна набліжаны да сучасных гаспадарчых судоў.

Згодна з народнай мудрасцю ад суда патрабуецца, каб ен быў скорым, справядлівым, міласцівым, даступным кожнаму, чые правы парушаны, і танным. Не ўсе суды адпавядалі гэтым патрабаванням. У некаторых судах справы ляжалі гадамі. Напрыклад, у артыкуле 14 раздзела 1 Статута Вялікага княства Літоўскага 1529 года гаварылася, што вялікі князь Жыгімонт Казіміравіч абяцае разгледзець справы, што былі пачатыя пры яго бацьку, а гэта значыць, што самае малое 37 гадоў таму. Звыш аднаго года маглі праляжаць справы і ў Галоўным трыбунале, бо ў Менску і Наваградку гэты суд разглядаў справы папераменна праз год. Некалькі месяцаў магло спатрэбіцца, каб справу разгледзеў павятовы земскі суд, які збіраўся на свае сесіі толькі тры разы ў год: у студзені, чэрвені і кастрычніку. Кожная сесія працягвалася не больш чым 3 — 4 тыдні, а іск або абвінавачванне павінны былі падавацца ў земскі суд за месяц да пачатку судовай сесіі.

Такая судовая сістэма дзейнічала ў беларускіх гарадах амаль да канца 18 стагоддзя. У красавіку 1791 года быў прыняты закон «Месты нашы вольныя каралеўскія ў дзяржавах Рэчы Паспалітай», якім значна пашыраліся правы мяшчан і рэфармавалася судовая сістэма ў гарадах, утвараліся выбарныя з гараджан спецыяльныя гарадскія апеляцыйныя суды ў Вільні, Гародні, Наваградку, Бярэсці, Пінску, Менску.

Статуты Вялікага Княства Літоўскага

Вяршыняй сістэматызатарскай i кадыфікацыйнай дзейнасці стала распрацоўка i прыняцце сусветна вядомых зводаў законаў Вялікага княства Літоўскага — Статутаў 1529, 1566 i 1588 гадоў. Па сваей унутранай дасканаласці i шырыні рэгулюемых адносін яны не мелі сабе роўных сярод юрыдычных актаў у Еўропе. Да таго ж надрукаваны яны былі не на традыцыйных лацінскай або царкоўнаславянскай мовах, а на мове, шырока вядомай народным масам, — старабеларускай. Базавай асновай Статутаў былі мясцовае звычаевае права, адміністрацыйная i судовая практыка, нормы папярэдняга пісанага права i ў некаторай ступені нормы заходнееўрапейскага, польскага, кананічнага i рымскага права.

Падрыхтоўка першага Статута Вялікага княства Літоўскага вялася ў першай чвэрці XVI стагоддзя. Яго праект быў гатовы ўжо ў 1522 годзе, але не быў зацверджаны. Толькі ў верасні 1529 года Статут быў уведзены ў дзеянне. Яго рыхтавалі мясцовыя вучоныя i юрысты-практыкі на аснове кадыфікацыі i сістэматызацыі нормаў мясцовага звычаевага права, рашэнняў судовых i дзяржаўных устаноў, прывілеяў. У працэсе падрыхтоўкі тэксту Статута ўпершыню былі выпрацаваны cicтэмa i структура размяшчэння прававых нормаў у залежнасці ад ix зместу; уключаны тыповыя i абагуленыя нормы; дадзена дакладная рэдакцыя кожнага артыкула; уведзены шэраг прававых нормаў, у якіх адлюстраваны тагачасныя таварна-грашовыя адносіны, нормы дзяржаўнага, адміністрацыйнага, цывільнага, шлюбна-сямейнага, крымінальнага, судова-працэсуальнага i іншых галін права.

Складальнікі Статута не прытрымліваліся сістэмы кадыфікацыі, прынятай у рымскім праве, а выпрацавалі сваю. У яе аснову былі пакладзены прынцыпы суверэннасці дзяржавы, адзінства права, прыярытэту пісанага права. Статут уключаў нормы агульнага права i спецыяльныя нормы, якія забяспечвалі прывілеі пануючаму класу або яго групам. Гэтыя нормы былі не выключэннем, а састаўной часткай Статута, хаця i не адпавядалі яго асноўным прынцыпам.

Статут складаўся з 13 раздзелаў i 244 артыкулаў. Пазней, у сувязі з дапаўненнямі, колькасць артыкулаў пaвялiчылacя да 283. У I — III раздзелах былі змешчаны асноўныя нормы дзяржаўнага права i прынцыповыя палажэнні іншых галін права, у IV i V — шлюбна-сямейнага i спадчыннага, у VI — працэсуальнага, VII — крымінальнага, VIII — зямельнага, IX — ляснога i паляўнічага, X — цывільнага i ў XI — XIII — крымінальнага i крымінальна-працэсуальнага права.

У Статуце былі юрыдычна замацаваны асновы грамадскага i дзяржаўнага ладу, прававое становішча класаў, станаў (саслоўяў) i сацыяльных груп насельніцтва, парадак утварэння, склад i паўнамоцтвы некаторых органаў дзяржаўнага кіравання i суда. Абвяшчалася правіла, паводле якога ўсе асобы, «як убогія, так i багатыя», павінны былі судзіцца ў адпаведнасці з нормамі, якія былі выкладзены ў Статуце. Вялікі князь (гасудар) абавязваўся захоўваць тэрытарыяльную цэласнасць краіны, не дапускаць чужаземцаў на дзяржаўныя пасады, не даваць iм маенткаў, не адбіраць у мясцовых феадалаў пасады i маемасць без суда, прытрымлівацца ўcix старых законаў i звычаяў.

Асаблівая ўвага ў Статуце надавалася судова-працэсуальнаму праву. Суд быў важным органам, які забяспечваў ахову правапарадку i дзейнасць якога была накіравана на поўнае абмежаванне самавольства феадалаў, наданне праву аўтарытэту. Асаблівая ўвага надавалася парадку ажыццяўлення правасуддзя. Абвяшчаліся прынцыпы яго публічнасці, фармальнай роўнасці бакоў у працэсе, права абвінавачванага на абарону з удзелам адваката. Адначасова ў Статуце прадугледжвалася захаванне прывілеяў i льгот для феадалаў, што на практыцы замацоўвала бяспраўе простых людзей. Аднак у перыяд феадалізму нават абвяшчэнне ідэі правапарадку было значным крокам наперад.

На нормы крымінальнага i цывільнага права паўплывалі ідэі гуманізму. Так, у артыкуле 7 раздзела I абвяшчалася, што ніхто не павінен адказваць за чужую віну, а крымінальнае пакаранне трэба назначаць толькі асобам, віна якіх устаноўлена судом. У артыкуле 7 раздзела XI зроблена спроба абмежаваць халопства. Так, вольнага чалавека за злачынства не павінны былі аддаваць у вечную няволю.

У Статуце даволі поўна выкладзены нормы, якія забяспечвалі права ўласнасці феадалаў; шмат увагі нададзена сямейна-шлюбнаму праву; падрабязна рэгламентаваўся парадак назначэння апекуноў непаўналетнім дзецям, якія засталіся без бацькоў.

Такім чынам, прававыя нормы, змешчаныя ў Статуце, у сваей сукупнасці складалі своеасаблівую феадальную канстытуцыю, у якой упершыню вызначаліся структура і характар дзейнасці органаў дзяржаўнай улады, замацоўваліся асноўныя правы i прывілеі пануючага класа i шляхты.

Змены, якія адбываліся ў сярэдзіне XVI стагоддзя ў сацыяльна-эканамічным i палітычным жыцці дзяржавы (правядзенне аграрнай, судовай i адміністрацыйнай рэформаў), патрабавалі ўдасканалення права. Недахопы ў заканадаўстве адчуваў i сам урад. Таму ў 1551 годзе была створана камісія з 10 чалавек (5 католікаў i 5 праваслаўных) для падрыхтоўкі праекта новага Статута, які быў аддадзены сойму на папярэдні разгляд у 1561 годзе, але законную сілу набыў толькі ў 1566 годзе.

Асноўнымі крыніцамі Статута 1566 года былі агульназемскія i абласныя прывілеі, Судзебнік 1468 года, Статут 1529 года i некаторыя нормы звычаевага права, а таксама рымска-каталіцкага.

Па сваей структуры Статут складаўся з 14 раздзелаў i 367 артыкулаў. Раздзелы I — III ахоплівалі нормы дзяржаўнага, ваеннага i адміністрацыйнага права, IV — судовага ладу i cyдовага працэсу, V — VI — сямейнага i апякунскага права, VII, VIII i IX — цывільнага, X — ляснога i паляўнічага, XI — XIV — крымінальнага права. Найбольш істотныя змены былі ўнесены ў нормы дзяржаўнага, судова-працэсуальнага i цывільнага права.

У Статуце былі замацаваны асноўныя прынцыпы права: яго адзінства для ўcix грамадзян (хоць яно не было роўным для ўcix); дзяржаўны суверэнітэт; абмежаванне ўлады вялікага князя (гаспадара); прыярытэт пісанага права. Упершыню намячалася аддзяленне суда ад органаў улады i кіравання. Для гэтага ствараліся земскія i падкаморскія суды. Больш поўна рэгламентавалася кампетэнцыя органаў дзяржаўнай улады i кіравання, якія былі заснаваны на агульных прынцыпах феадальнага права: стварэнні льгот i пераваг для класа феадалаў i саслоўя шляхты, недапушчэнні простых людзей у органы кіравання, замацаванні прававой няроўнасці розных сацыяльных груп насельніцтва.

У Статуце 1566 года акрэслены пераход ад феадальнага да буржуазнага права ўласнасці. Усе феадалы маглі вольна распараджацца сваімі маенткамі. Тут значна паўней, чым у папярэднім Статуце, выкладзены нормы спадчыннага права, істотныя змены ўнесены ў крымінальнае права. Так, суб’ектам злачынства прызнаваўся толькі сталы чалавек, непаўналетнія ж маглі быць пакараны толькі пасля дасягнення імі 14-гадовага ўзросту; абвяшчалася прэзумпцыя невінаватасці; крымінальнае пакаранне павінна было ажыццяўляцца толькі па суду; асоба, якая абвінаваціла каго-небудзь у злачынстве i не даказала яго віны, несла такое ж пакаранне, якім мог быць пакараны абвінавачаны ею.

Стварэнне выбарных, назалежных ад адміністрацыі судоў прывяло да радыкальных зменаў у прававой тэорыі і поглядах грамадства на суд і працэсуальнае права. Пераўтварэнне суда з карацельнай установы ў орган аховы не толькі дзяржаўных, але і прыватных інтарэсаў, які павінен прадухіліць парушэнне закона дзяржаўнымі ўстановамі, сведчыла аб першых кроках па ўтварэнню незалежнай судовай улады. У сувязі з гэтым сцвярджаліся прынцыпы галоснасці, спаборнасці бакоў, удзелу адвакатаў, зарадзілася свабодная ацэнка доказаў пры захаванні фармалізму ў працэсе.

Працэсуальнае права было адзіным для грамадзянскіх і крымінальных спраў. Судаводства пачыналася па заяве зацікаўленага боку – пацярпеўшага ці яго сваякоў. Увесь працэс меў іскавы характар. Ісцец сам павінен быў збіраць доказы, прад’яўляць іх суду і падтрымліваць абвінавачанне. У любой стадыі працэса ісцец мог адмовіцца ад іска ці абвінавачання, заключыць міравое пагадненне. Бакі мелі права карыстацца паслугамі прафесійных юрыстаў – адвакатаў (пракуратараў). Статут вызначаў шэраг патрабаванняў, якім павінны былі адпавядаць адвакаты: імі маглі быць толькі шляхціцы, якія добра ведалі мясцовае права. Па маемасных ісках адвакатамі маглі быць толькі ўраджэнцы Вялікага княства Літоўскага, а па крымінальных справах адвакатам мог быць і чужаземец.

У працэсуальным заканадаўстве першаснае значэнне надавалася доказам, з дапамогай якіх суд мог рабіць выснову аб правах і абавязках бакоў і прымаць правільнае рашэнне. Тэорыя фармальных доказаў, што панавала на той час, грунтавалася на вызначанай у законе сіле і колькасці неабходных доказаў. Усе доказы падзяляліся на дасканалыя і недасканалыя. У Статуце даваўся пералік доказаў і ўказвалася іх сіла. Найбольш распаўсюджанымі былі тлумачэнні і прызнанні бакоў, паказанні сведак, пісьмовыя доказы, рэчавыя доказы, прысяга. Зачаткі новай тэорыі доказаў, якія грунтаваліся на лагічным метадзе іх ацэнкі пры захаванні фармальных доказаў, вызначылі кірунак развіцця свабоднай ацэнкі доказаў, што стала дамінуючай тэндэнцыяй у другой палове 19 стагоддзя.

Развіцце гаспадарчага жыцця і ўмацаване прыватнай уласнасці на маёмасць выклікалі неабходнасць даць судам узоры найбольш распаўсюджаных прававых актаў пры выкананні судамі натарыяльных дзеянняў. Гэтыя ўзоры дакументаў, па сутнасці, былі першымі прававымі актамі, якімі быў пакладзены пачатак прававога ўрэгулявання натарыяльнай дзейнасці, і, разам з тым, падручнікамі-інструкцыямі, якія вучылі правільнай рабоце, што ўскладалася на судовыя ўстановы. Імі і быў завершаны тэкст Статута 1566 года.

Другі Статут Вялікага княства Літоўскага дзейнічаў на Беларусі i ў Літве ў 1566 – 1588 гадах, а на Правабярэжнай Украіне — i ў XVII — XVIII стагоддзях, атрымаўшы назву «Валынскі Статут». Вядомы яго пераклады на лацінскую i польскую мову.

Пасля таго, як быў прыняты Статут Вялікага княства Літоўскага 1566 года, кадыфікацыйныя работы не спыніліся. Ужо на Берасцейскім сойме 1566 года ў некалькі артыкулаў былі ўнесены папраўкі. Праз два гады Гродзенскі сойм таксама ўнес папраўкі ў некаторыя артыкулы i стварыў камісію для дапрацоўкі Статута.

Статут 1588 года быў падрыхтаваны на высокім тэарэтычным узроўні. Жыгімонт III Ваза зацвердзіў Статут 28 студзеня 1588 года.

Ен меў 14 раздзелаў i 488 артыкулаў. У раздзелах I — IV змяшчаліся нормы дзяржаўнага права i судовага ладу, у V — X i часткова ў XIII — шлюбна-сямейнага, зямельнага i цывільнага права, у XI — XII, XIV i часткова ў XIII — крымінальнага права. Трэба заўважыць, што нормы дзяржаўнага права былі амаль поўнасцю перанесены са Статута 1566 года з некаторымі ўдакладненнямі i дапаўненнямі. Яны юрыдычна замацоўвалі адносіны, якія склаліся паміж Вялікім княствам Літоўскім i Польшчай пасля 1569 года.

Сістэматызацыя права, пакладзеная ў аснову Статута 1588 года, была пабудавана на новых прынцыпах, уласцівых для пераходнага перыяду ад сярэдневякоўя да новага часу i зараджэння буржуазных адносін. Гэта перш за ўсе выяўлялася ў абмежаванні ўлады гаспадара i імкненні да падзелу ўлад; абвяшчэнні неабходнасці прытрымлівацца дзяржаўнага суверэніэту i ў юрыдычным замацаванні адзінства права для ўсей дзяржавы i ўcix паўнапраўных людзей. Заканадаўчая ўлада замацоўвалася за соймам, выканаўчая — за вялiкiм князем i Радай, судовая — за вялікакняжацкім i галоўным судом, а таксама за мясцовымі судамі.

Адначасова з канчатковым запрыгоньваннем сялян Статут прадугледжваў крымінальную адказнасць за забойства простата чалавека, абвяшчаў ідэю верацярпімасці, забараняў перадачу вольнага чалавека за даўгі або злачынства ў няволю, устанаўліваў наступленне крымінальнай адказнасці з 16 гадоў.

Праз увесь Статут праводзіцца ідэя ўмацавання прававога парадку, пры якім усе дзяржаўныя органы i службовыя асобы абавязаны дзейнічаць толькі ў адпаведнасці з законам.

Статут 1588 года закончыў кадыфікацыю права ў Вялікім княстве Літоўскім. У гэтым заканадаўчым акце адлюстраваліся не толькі існаваўшыя дзяржаўна-прававыя ідэі, але i тыя, што апярэджвалі час, выявілася багатая прававая культура беларускага i літоўскага народаў. Статут быў надрукаваны на старабеларускай мове ў 1588 годзе ў Віленскай друкарні Мамонічаў пад наглядам i на сродкі Льва Сапегі.

У 1614 годзе Статут 1588 года быў выдадзены на польскай мове (перавыдаваўся ў 1619, 1648, 1694, 1744, 1786, 1819 гадах), у 1811 годзе — на рускай i польскай мовах у Санкт-Пецярбурзе. У канцы XVI стагоддзя гэты звод законаў быў выкарыстаны пры кадыфікацыі прускага права, а таксама пры падрыхтоўцы Саборнага ўлажэння 1649 года ў Pacii; у XVII стагоддзі быў перакладзены на нямецкую мову;  у 1735 — 1738 гадах перакладзены на ўкраінскую мову, быў асноўнай крыніцай права на Украіне, пра што сведчаць 50 украінскіх рукапісаў Статута. Перакладалі Статут таксама на французскую i лацінскую мовы.

Пасля далучэння Беларусі i Літвы да Расійскай імперыі трэці Статут Вялікага княства Літоўскага да 1831 года дзейнічаў у Віцебскай i Maгілеўскай губернях, i да 1840 года — у Віленскай, Гродзенскай i Мінскай губернях.

Судовыя ўстановы i права Беларусi ў канцы XVIII — першай палове xix стагоддзя

У выніку трох падзелаў Рэчы Паспалітай Віленсю, генерал-губернатар, сваім Маніфестам ад 17 снежня 1795 года загадаў суд і расправу на далучаных беларускіх землях праводзіць ад імя імператарскай вялікасці “па старажытных ix правах i суддзямі, з гэтых жа зямель абранымі… для таго ў акругах земскія i гродскія суды, а у гарадах ратушы i магістраты пакінуць пад загадам Літоўскага трыбунала як верхняга земскага суда».

У 1797 годзе Павел I загадаў аднавіць старыя судовыя органы, якія прадугледжаны Статутам Вялікага княства Літоўскага 1588 года, i ва Усходняй Беларусі з цягам часу судовая сістэма Беларусі набліжалася да той, якая існавала ў Цэнтральнай Pacii. Напрыклад, у губернях Беларусі былі ўтвораны Галоўныя суды, якія дзейнічалі на правах губернскіх.

Аднак трэба адзначыць, што судовая сістэма Беларусі захавала i шэраг адметнасцей. Так, вышэйшым судом у заходніх губернях быў Галоўны суд, падзелены на два дэпартаменты — крыміналъных i цывільных спраў. Узначальвалі дэпартаменты старшыні, а членамі былі два саветнікі. Акрамя таго, у кожным дэпартаменце існавалі засядацелі, колькасць якіх не была аднолькавай у розных губернях Беларусі. Членамі i засядацелямі суда маглі быць толькі дваране, якія выбіраліся на павятовых дваранскіх сходах тэрмінам на тры i адзін год адпаведна. Галоўны суд, як правіла, выконваў свае функцыі ў якасці апеляцыйнага суда па скаргах на пастановы гродскага, земскага i падкаморскага судоў. Ен таксама разглядаў некаторыя справы па першай інстанцыі. Апеляцыі на рашэнні Галоўнага суда падаваліся ў Сенат.

У губернях Беларусі існаваў i так званы маршалкаўскі камісарскі суд. Ен ствараўся па рашэнні Галоўнага суда для разгляду скаргаў на прыгаворы падкаморскага суда па зямельных спрэчках. Маршалкаўскі камісарскі суд складаўся з павятовага маршалка i некалькіх членаў, якія выбіраліся бакамі па ўзаемнай згодзе.

У беларускіх паветах дзейнічалі судовыя ўстановы, структура якіх адрознівалася ад структуры падобных судовых органаў у іншых губернях Pacii. Асноўным тыпова саслоўным дваранскім судом першай інстанцыі быў земскі павятовы суд. У яго ўваходзілі суддзя, два падсудкі i пісар, якія выбіраліся дваранамі на тры гады. Працаваў земскі суд тры разы ў год па два — тры тыдні. У яго кампетэнцыі знаходзіліся ўсе  крымінальныя  справы  за  выключэннем  тых,  якія ўваходзілі ў сферу дзейнасці Галоўнага i гродскага судоў. Земскі павятовы суд разглядаў i некаторыя грамадзянскія справы. Апеляцыі на рашэнні земскага дваранскага суда падаваліся ў Галоўны суд на працягу шасці тыдняў.

Разам з тым трэба адзначыць, што царскі ўрад, які дазволіў дзеянне Статута Вялікага княства Літоўскага 1588 года ў беларускіх губернях, імкнуўся змяніць або поўнасцю адмяніць некаторыя яго палажэнні. Напрыклад, калі ў XVIII стагоддзі згодна са Статутам 1588 года члены павятовага земскага суда прызначаліся вялікім князем з абіраемых на павятовых сойміках кандыдатаў пажыццева, то ўказ ад 19 мая 1802 года абавязваў выбіраць чыноўнікаў на падставе агульнага закону Расійскай Імперыі, які быў прыняты 7 кастрычніка 1775 года.  А гэта значыць, што з 1802 года прэтэндэнты на пасаду членаў земскага павятовага суда выбіраліся тэрмінам на тры гады. Больш таго, царызм скараціў кола асоб, якія мелі права ўдзельнічаць у выбарах. Бедныя шляхціцы, уклад жыцця якіх мала адрозніваўся ад сялян, гублялі права ўдзельнічаць у дваранскіх выбарах. Такім чынам, у XIX стагоддзі пры вырашэнні пытання аб удзеле ў дваранскіх выбарах на тэрыторыі Беларусі царскі ўрад кіраваўся не толькі саслоўным прынцыпам, але i класавым, для таго, каб камплектаваць мясцовыя суды найбольш вернымі рэжыму чыноўнікамі.

У першай чвэрці XIX стагоддзя ў беларускіх губернях было часткова перагледжана i пытанне аб тым, якія віды правапарушэнняў адносяцца  да крымінальнай адказнасці, а якія — грамадзянскай. Пры вырашэнні гэтай праблемы суддзі павінны былі карыстацца не нормамі Статута Вялікага княства Літоўскага 1588 года, а «Уставом благочиния» 1782 года. Як крымінальныя пачалі разглядацца справы, па якіх папярэдняе следства праводзілася органамі паліцыі, у сувязі з чым некаторыя з ix (захоп чужой сенажаці, высечка чужога лесу i інш.), якія па Статуце 1588 года адносіліся да грамадзянскіх i разглядаліся шляхам падачы іскаў у суд, у XIX стагоддзі былі аднесены да крымінальных.

Пры разглядзе некаторых крымінальных спраў павятовым земскім судам прадпісвалася карыстацца нараўне з нормамі Статута Вялікага княства Літоўскага i агульнымі законамі Расійскай Імперыі.

Усе справы аб зямельных спрэчках знаходзілся ў кампетэнцыі падкаморскага суда. Справы ў гэтым судзе разглядаў адзін суддзя-падкаморый непасрэдна на спрэчным зямельным участку. Рашэнне прыводзілася ў выкананне праз абазначэнне мяжы ўчастка. У дапамогу падкаморыю выбіраўся адзін каморнік (землямер), які ў выпадку адсутнасці падкаморыя сам разглядаў справу падкаморскага суда i выносіў рашэнне. Апеляцыі на рашэнні падкаморскага суда падаваліся ў Галоўны суд.

Акрамя названых судовых устаноў у першай трэці XIX стагоддзя ў заходніх губернях (Віленскай i Гродзенскай) працавалі гродскія суды. Іх членамі былі гродскі суддзя, падсудак i пісар. Усе яны зацвярджаліся на пасады генерал-губернатарам або губернатарам. Пасяджэнні гродскага суда праходзілі штомесячна на працягу двух тыдняў.

Гродскі суд разглядаў у асноўным крымінальныя справы (аб рабаваннях, згвалтаваннях, забойствах i інш.). Апеляцыі на рашэнні гродскага суда падаваліся ў Галоўны суд. Пры гэтым выкананне рашэнняў гродскага суда прыпынялася. Трэба адзначыць, што разам з судовай дзейнасцю гродскі суд выконваў i шэраг адміністрацыйных функцый.

Судовая дзейнасць гарадскога магістрата была даволі абмежаванай. Ен разглядаў нязначныя грамадзянскія (аб спагнанні пазыкі па вэксалі, аб прыналежнасці зямельнага ўчастка i г.д.) i крымінальныя (аб пабоях, знявазе, самаўпраўстве i інш.) справы.

Пасля няўдалага паўстання 1830 — 1831 гг. на Беларусі пачалася ліквідацыя старой судовай сістэмы i яе уніфікацыя. У 1831 годзе замест галоўных судоў у губернях былі створаны палаты крымінальнага i цывільнага судоў, земскія і гродскія пераўтвораны ў павятовыя, усе судаводства пераведзена на рускую мову. Нагляд за дзейнасцю мясцовых судоў выконвалі генерал-губернатары і губернатары, якія мелі права адмяняць ix пастановы. Вышэйшай касацыйнай інстанцыяй для ўcix судоў стаў Сенат.

Судовая рэформа 1864 года

Развіццё капіталістычных адносін, адмена прыгоннага права выклікалі патрэбу змены ўсёй судовай сістэмы краіны, яе дэмакратызацыі. Судовая рэформа рыхтавалася больш за 5 гадоў i пачала праводзіцца ў жыццё ў 1864 годзе. Яна замацавала новыя асновы судовага ладу i судаводства, паслядоўна i поўна ўвасобіўшы прынцыпы буржуазнага права, што было значным крокам наперад у параўнанні з дарэформеннай судова-працэсуальнай сістэмай.

Асноўныя палажэнні рэформы адлюстраваны ў чатырох заканадаўчых актах: «Учреждение судебных установлений», «Устав уголовного судопроизводства», «Устав гражданского судопроизводства» і «Устав о наказаниях, налагаемых мировыми судьями». Можна сцвярджаць, што ўвядзенне 20 лістапада 1864 года гэтых судовых статутаў было адным з галоўных мерапрыемстваў па пераўтварэнню дваранскай манapxii ў манархію буржуазную. У аснову рэформы была пакладзена тэорыя раздзялення ўлад. Судовыя статуты абвясцілі аддзяленне суда ад адміністрацыі, увядзенне агульнага ўсесаслоўнага суда, роўнасць ycix перад судом, нязменнасць суддзяў i следчых, выбарнасць міравых суддзяў i прысяжных засядацеляў, галоснасць, вуснасць, непасрэднасць i спаборнасць судовага працэсу, права абвінавачанага на абарону. Важным вынікам рэформы стала заснаванне адвакатуры (прадстаўніцтва інтарэсаў бакоў) для абароны па крымінальных i па цывільных справах.

3 мэтай нагляду за судамі, следствам i месцамі зняволення была рэарганізавана пракуратура, якая змяняла напрамак сваёй дзейнасці. З органа кантролю за вядзеннем спраў у сферы кіраўніцтва («око государства») яна ператваралася ў орган абвінаваўчай улады. «Прокуратура есть постоянное судебно-административное учреждение, состоящее из лиц, назначенных от правительства и обязанных по долгу службы охранять законы и преследовать преступников во имя общественных интересов…».

Згодна з законам ствараліся дзве судовыя сістэмы: мясцовыя i агулъныя суды. Да мясцовых належылi міравыя суды i з’езды міравых суддзяў, да агульных — акружныя суды (ад аднаго да трох на губерню) i судовыя палаты (адна на некалькі губерняў).

У міравых судах справы аднаасобна разглядаў міравы суддзя. Міравыя суды са спрошчаным судаводствам ствараліся па тры — чатыры ў адным павеце. Такім чынам, павет складаў міравую акругу, падзеленую на міравыя ўчасткі, у кожным з якіх знаходзіўся ўчастковы міравы суддзя. Апрача ўчастковых былі i ганаровыя міравыя суддзі, якія маглі разглядаць справы, але не ўваходзілі ў штат Міністэрства юстыцыі i не атрымлівалі жалавання. З’езд мipaвых суддзяў быў судом другой інстанцыі i разглядаў апеляцыйныя скаргі на пастановы міравых суддзяў. Міравым судам былі падсудныя цывільныя справы пры цане іска да 500 рублёў i крымінальныя, па якіх прадугледжваліся арышт да трох месяцаў, грашовае спагнанне да 300 рублёў ці заключэнне ў работны дом да аднаго года.

Акруговы суд, як правіла, складаўся з цывільнага i крымінальнага аддзяленняў, а апошняе — з кароннага суда i суда прысяжных засядацеляў. Акруговым судам былі падсудныя ўсе крымінальныя справы за выключэннем палітычных i пэўных службовых злачынстваў.

Крымінальныя справы paзглядaлicя з удзелам прысяжных засядацеляў. Каронныя суддзі прызначаліся царом па прадстаўленні міністра юстыцыі пажыццёва. Яны павінны былі мець вышэйшую юрыдычную адукацыю i стаж працы ў праваахоўных органах не менш як тры гады. Узначальваў акруговы суд старшыня, а аддзяленнямі кіравалі яго намеснікі.

Судовыя палаты дзейнічалі як суды другой інстанцыі ў адносінах да акруговых судоў. Аднак крымінальныя справы, якія разглядаліся з удзелам прысяжных засядацеляў, апеляцыйнаму перагляду не падлягалі. Па некаторых крымінальных справах, напрыклад па палітычных, судовыя палаты маглі дзейнічаць як суд першай інстанцыі.

Акруговыя суды Мінскай, Гродзенскай i Віленскай губерняў падпарадкоўваліся Віленскай судовай палаце. Магілёўскі акружны суд быў аднесены да сферы дзейнасці Кіеўскай судовай палаты, а Віцебскі — Пецярбургскай судовай палаты.

Вышэйшым органам судовага нагляду, касацыйным i вярхоўным судом у Pacii з’яўляўся правячы Сенат, які ўключаў два дэпартаменты — цывільны i крымінальны. 3 канца XIX стагоддзя Сенат займаўся абнародаваннем i тлумачэннем законаў, мог выдаваць адміністрацыйныя распараджэнні.

Аналізуючы судовую рэформу, трэба заўважыць, што ў яе правядзенні на тэрыторыі Беларусі выявіліся спецыфічныя асаблівасці. Да апошніх адносіліся: сувязь судовай рэформы з палітыкай царызму, накіраванай на падаўленне польскага нацыянальна-вызваленчага руху; увядзенне судовых статутаў па частках; адкрыццё мясцовых i агульных судоў у розны час. Па палітычных прычынах судовая рэформа на Беларусі пачалася, па сутнасці, толькі ў 1872 годзе, калі былі ўведзены міравыя суды, а акруговыя суды з інстытутамі прысяжных засядацеляў былі ўтвораны ў заходніх губернях аж у 1882 годзе.

Свае асаблівасці меў i парадак фарміравання судовых органаў Беларусі. Па закону міравы суддзя павінен быў выбірацца на павятовым земскім сходзе са спісу кандыдатаў, які папярэдне зацвярджаў губернатар. Згодна з «Временными правилами об устройстве мировых судебных установлений в губерниях: Виленской, Ковенской, Гродненской, Киевской, Волынской, Подольской, Минской, Витебской и Могилевской впредь до введения земских учреждений» ад 23 чэрвеня 1871 года міравыя суддзі не выбіраліся, а прызначаліся ўрадам. Як сведчыць адзначаны нарматыўны акт, у беларускіх губернях гэта былі памешчыкі, якія заслугоўвалі поўнага даверу ў сувязі з адсутнасцю тут да 1911 года земстваў. На Беларусі прызначаліся i ганаровыя суддзі. Акрамя таго, абмяжоўваўся ўдзел мясцовага апалячанага дваранства ў дзейнасці міравых i акружных судоў, а таксама ўразаліся правы асоб судзейскага веравызнання пры фарміраванні саставу прысяжных засядацеляў i разглядзе пэўных катэгорый спраў у акружных судах з удзелам прысяжных засядацеляў.

Тым часам, нягледзячы на згаданыя акалічнасці, судовая рэформа была найбольш паслядоўнай з ycix буржуазных рэформаў 60 — 70-х гадоў XIX стагоддзя. Праўда, i яна не скасавала саслоўнасці (працягвалі дзейнічаць сялянскія, духоўныя, камерцыйныя суды), рабіла выключэнне з агульнага парадку для судаводства па справах аб злачынствах супраць рэлігіі, аб дзяржаўных i службовых злачынствах.

Мы родам з арбитражу

Першае Палажэнне аб дзяржаўным арбітражы было зацверджана пастановай ЦВК і СНК СССР 3 мая 1931 года.

Узамен названага Палажэння Савет Міністраў СССР 17 жніўня 1960 года зацвердзіў новае Палажэнне аб дзяржаўным арбітражы.

Згодна з артыкулам 163 Канстытуцыі СССР 1977 года вырашэнне гаспадарчых спрэчак паміж прадпрыемствамі, установамі і арганізацыямі ажыццяўлялася органамі дзяржаўнага арбітражу ў межах іх кампетэнцыі. У адпаведнасці з дадзенай канстытуцыйнай нормай арганізацыя і дзейнасць органаў арбітражу рэгулявалася Законам аб дзяржаўным арбітражы ў СССР, прынятым Вярхоўным Саветам СССР 29 лістапада 1979 года і ўведзеным у дзеянне з 1 ліпеня 1980 года. На аснове гэтага Закона Савет Міністраў СССР 5 ліпеня 1980 года зацвездзіў Палажэнне аб дзяржаўным арбітражы пры Савеце Міністраў СССР.

У сваю чаргу 18 сакавіка 1981 года пастановай № 78 Савет Міністраў БССР зацвердзіў Палажэнне аб органах дзяржаўнага арбітражу ў Беларускай ССР. Згодна з гэтай пастановай на тэрыторыі Беларусі дзейнічалі Дзяржаўны арбітраж пры Савеце Міністраў БССР і дзяржаўныя арбітражы пры ввыканаўчых камітэтах абласных Саветаў народных дэпутатаў. Дзяржаўныя арбітры гэтых устаноў прызначаліся і вызваляліся ад пасады органам, пры якіх дзейнічаў дзяржаўны арбітраж. Размеркаваннем абавязкаў паміж дзяржаўнымі арбітрамі абласцей займаўся галоўны дзяржаўны арбітр. Трэцім і, натуральна, вышэйшым звяном з’яўляўся Дзяржаўны арбітраж пры Савеце Міністраў СССР – Дзяржаўны арбітраж СССР.

Дзяржаўную эканамічную палітыку таго часу можна ахарактарызаваць наступным чынам. Згодна з артыкулам 10 Канстытуцыі 1977 года аснову эканамічнай сістэмы СССР складала сацыялістычная ўласнасць на сродкі вытворчасці ў форме дзяржаўнай (агульнанароднай) і калгасна-кааператыўнай уласнасці. Дзяржаўным прадпрыемствам і арганізацыям маемасць належала на правах аператыўнага кіравання.

Ад дзяржаўнай калгасна-кааператыўная маемасць адрознівалася найперш меншай ступенню абагульнення матэрыяльных даброт. Суб’ектамі яе з’яўляліся асобныя калектывы працоўных, а не народ цалкам. Пры гэтым трэба адзначыць, што рэальных прававых гарантый выдзялення сваей долі і распараджэння ей члены калгаса не мелі.

Прыватная ўласнасць на маемасць дапушчалася ў выглядзе “асабістай маемасці”: у той ступені, у якой яна павінна служыць задавальненню ўласных патрэб і не магла з’яўляцца крыніцай непрацоўнага даходу.

Згодна з Канстытуцыяй СССР кіраванне эканомікай ажыццяўлялася на аснове дзяржаўных планаў эканамічнага і сацыяльнага развіцця. Эканамічнае планаванне з’яўлялася формай дзяржаўнага кіравання народнай гаспадаркай. Пры гэтым актыўна выкарыстоўваўся метад гаспадарчага разліку. Гаспадарчы разлік азначаў выкананне прадпрыемствамі гаспадарчых задач, арганізацыю ўсей дзейнасці па выкананню вытворчага плана па прынцыпу самаакупнасці і прыбытковасці.

Гаспадарчы разлік як сродак павышэння адказнасці і развіцця ініцыятывы ў рабоце прадпрыемстваў быў падпарадкаваны народна-гаспадарчаму плану. Сродкам спалучэння гаспадарчага разліку з’яўлялася сістэма дагаворных адносін. Аднак у СССР дагавор быў хутчэй тэхнічным інструментам для забеспячэння добрага адміністрацыйнага кіравання, чым жаданне замацаваць за кіраўнікамі прадпрыемстваў канкрэтную свабоду дзеяння.

Можна сцвярджаць, што эканоміка Савецкай дзяржавы грунтавалася не на аб’ектыўных законах рынку (для гэтага не было ні палітычнай, ні прававой, ні ідэалагічнай асновы), а на адміністрацыйна-камандных метадах кіравання вытворчасцю, размеркаваннем і спажываннем. Варта адзначыць, што ва ўмовах татальнага адзяржаўлення эканомікі такія метады былі, бадай, адзіным эфектыўным сродкам гаспадарчага кіравання.

Парадак разгляду гаспадарчых спрэчак вызначаўся Правіламі разгляду гаспадарчых спрэчак дзяржаўнымі арбітражамі, зацверджаных пастановай Савета Міністраў СССР. Яны падлягалі прымяненню таксама ўсімі арбітражамі міністэрстваў, дзяржаўных камітэтаў і ведамстваў пры разглядзе аднесеных да іх кампетэнцыі спрэчак, з улікам асаблівасцяў, вызначаных міністрам, кіраўніком дзяржаўнага камітэта альбо ведамства.

Правілы складаліся з наступных глаў:

• Агульныя палажэнні.
• Падведамаснасць гаспадарчых спрэчак.
• Удзельнікі арбітражнага працэса.
• Доказы.
• Забеспячэнне іска.
• Арбітражныя выдаткі.
• Працэсуальны тэрмін.
• Прад’яўленне іска.
• Узбуджэнне спраў і падрыхтоўка да разгляду на паседжанні дзяржаўнага арбітражу.
• Разгляд гаспадарчых спрэчак.
• Рашэнні і вызначэнні.
• Перагляд рашэнняў дзяржаўнага арбітражу ў парадку нагляду.
• Перагляд рашэнняў дзяржаўнага арбітражу па наноў адкрытых абставінах.
• Выкананнне рашэнняў.

У юрыдычнай літаратуры таго часу функцыі органаў дзяржаўнага арбітражу падраздзялялі на дзве групы: юрысдыкцыйныя (непасрэдна вырашэнне гаспадарчых спрэчак) і неюрысдыкцыйныя (кіраўніцтва ніжэй стаячымі органамі арбітражу, інструктаж ведамасных арбітражаў, выданне інструкцыйных указанняў па пытаннях прымянення заканадаўства, абавязковых не толькі для органаў арбітражу, але і для міністэрстваў, дзяржаўных камітэтаў, ведамстваў, прадпрыемстваў, устаноў і арганізацый; нарматыўныя функцыі – зацвярджэнне асобых умоў пастаўкі тавара, палажэнні аб трацейскім судзе, тыпавыя дагаворы і г.д.)

У працэсе сваей юрысдыкцыйнай дзейнасці, накіраванай на забеспячэнне правоў і інтарэсаў сацыялістычных арганізацый, арбітраж павінен быў выконваць і іншыя задачы. Ен абавязаны быў актыўна ўздзейнічаць пры вырашэнні гаспадарчых спрэчак на прадпрыемствы, установы і арганізацыі з мэтай выканання імі дагаворных абавязкаў, барацьбы з праяўленнем местачковасці і ведамаснасці ў гаспадарчай дзейнасці, няўхільнага прымянення ўстаноўленых заканадаўствам ці дагаворам мераў маемаснай адказнасці за парушэнні дзяржаўнай дысцыпліны, якія дапускаліся пры выкананні планавых заданняў і дагаворных абавязкаў.

Такім чынам органы дзяржаўнага і ведамаснага арбітражу адносіліся да органаў дзяржанага кіравання і з’яўляліся функцыянальнымі органамі кіравання народнай гаспадаркай. Нормы, якія рэгламентавалі арганізацыю і дзейнасць органаў арбітража, складалі адзіную сістэму нормаў, якая з’яўлялася структурнай часкай адміністрацыйнага права.

Падведамаснасць гаспадарчых спрэчак органам дзяржаўнага арбітражу

Існавалі дзве формы вырашэння гаспадарчых спрэчак: адміністрацыйная і судовая. Суды разглядалі некаторыя катэгорыі гаспадарчых спрэчак па правілах грамадзянскага судаводства. У межах адміністрацыйнай формы існавалі ўласна адміністрацыйная форма вырашэння гаспадарчых спрэчак і арбітражная. Арбітражная форма вырашэння гаспадарчых спрэчак з’яўлялася асноўнай формай вырашэння такіх спрэчак.

Падведамаснасць гаспадарчых спрэчак органам дзяржаўнага арбітражу ўстанаўлівалася законам з улікам уласцівых ім асаблівасцяў: узаемны стан удзельнікаў спрэчных праваадносін (адносіны субардынацыі або роўны прававы стан), сума спрэчкі, наяўнасць пагаднення паміж удзельнікамі спрэчкі пры перадачы справы ў трацейскі суд і г.д.

У адпаведнасці з артыкулам 9 Правілаў разгляду гаспадарчых спрэчак дзяржаўнымі арбітражамі органы дзяржаўнага арбітражу вырашаюць спрэчкі паміж дзяржаўнымі, кааператыўнымі і іншымі грамадскімі прадпрыемствамі і арганізацыямі, якія ўзнікаюць пры заключэнні, змяненні, скасаванні і выкананні гаспадарчых дагавораў або па іншых асновах, напрыклад, у выніку прычынення пазадагаворных страт маёмасці арганізацыі (артыкулы 88—99 Асноў грамадзянскага заканадаўства), безпадстаўнага набыцця або захавання маемасці (артыкул 473 Грамадзянскага кодэкса РСФСР). Такім чынам, адразу агаворвалася, што гаспадарчыя спрэчкі з адміністрацыйных праваадносін не падведамасныя дзяржаўнаму арбітражу.

З дадзенага агульнага правіла пры аднясенні гаспадарчых спрэчак да кампетэнцыі органаў дзяржаўнага арбітражу меўся шэраг выключэнняў:

• Органам дзяржаўнага арбітражу не былі падведамасныя спрэчкі калгасаў, міжкалгасных, дзяржаўна-калгасных прадпрыемстваў, арганізацый і аб’яднанняў дзяржаўнымі, кааператыўнымі і іншымі абагульненымі прадпрыемствамі, установамі і арганізацыямі, а таксама паміж сабой (пункт 1 артыкула 9 Правілаў). Такія спрэчкі падлягалі разгляду ў судзе ў адпаведнасці з пунктам 1 артыкула 25 Грамадзянскага працэсуальнага кодэкса РСФСР). Аднак трэба ўлічваць, што згодна з Указам Прызідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 10 кастрычніка 1980 года органы дзяржаўнага арбітражу мелі права вырашаць толькі спрэчкі, звязаныя з пастаўкай сельскагаспадарчай прадукцыі ў выпадках, калі функцыі дзяржаўных нарыхтоўчых арганізацый і арганізацый спажывецкай кааперацыі ў вобласці нарыхтовак былі перададзены дзяржаўна-калгасным прадпрыемствам, арганізацыям і аб’яднанням.
  Пункт 1 пастановы Пленума Вярхоўнага суда СССР ад 26 сакавіка 1981 года тлумачыў, што справы па такіх спрэчках не павінны прымацца да разгляду ў судах. Гэта катэгорыя спрэчак была звязана з выкананнем плану па нарыхтоўках сельскагаспадарчай прадукцыі, а таму адносілася да падведамаснасці органаў дзяржаўнага арбітражу як да органа, у задачы якога ўваходзіў кантроль за строгім выкананннем планавых заданняў.
• Органы дзяржаўнага арбітражу не мелі права вырашаць спрэчкі, якія ўзнікалі пры заключэнні дагавораў (прымусовае заключэнне і выбар умоў дагавора), не заснаваных на абавязковым для абодвух бакоў планавым заданні, калі іншае спецыяльна не прадугледжвалася заканадаўствам або пагадненнем бакоў (пункт 2 артыкула Правілаў). Дзяржаўныя прадпрыемствы ў гаспадарчым абарачэнні выступалі як раўнапраўныя бакі, і пазапланавым заданнем або прадпісаннем закона ніхто, у тым ліку і арбітраж, не мелі права прымусіць іх да заключэння дагавораў.
  Пры гэтым варта адзначыць, што ў адпаведнасці з пунктам 28 Палажэння аб пастаўках прадукцыі вытворча-тэхнічнага прызначэння арбітражу былі падведамасныя спрэчкі аб прымусе пастаўшчыка заключыць дагавор на пастаўку тавараў або прадукцыі, якая не размяркоўвалася ў планавым парадку, спрэчкі па ўмовах такіх дагавораў, калі паміж пакупніком і пастаўшчыком склаліся працяглыя гаспадарчыя сувязі.
• Не былі падведамасныя арбітражу і вырашаліся ў адміністрацыйным парадку спрэчкі па падатках і непадатковых выплатах, якія спаганяліся ў бюджэт у адпаведнасці з Палажэннем аб спагнаннях не ўнесеных у тэрмін падаткаў і непадатковых выплат (пункт 3 артыкула 9 Правілаў).
• Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 14 сакавіка 1955 года былі выключаны з вядзення дзяржаўнага арбітражу і вырашаліся вышэйстаячым у адносінах да даўжніка органам спрэчкі паміж дзяржаўнымі, кааператыўнымі (акрамя калгасаў, міжкалгасных, дзяржаўна-калгасных прадпрыемстваў і арганізацый і іх аб’яднанняў) і іншымі грамадскімі аб’яднаннямі на суму да 100 рублеў (пункт 4 артыкула 9 Правілаў). Аднак у выпадках і парадку, устаноўленым Дзяржаўным арбітражам СССР, ісцец меў права аб’яднаць у адной іскавай заяве некалькі патрабаванняў на суму да 10 рублеў (артыкул 58 Правілаў), і калі агульная сума аказвалася большай за 100 рублеў, спрэчка аб спагнанні пазначаных сум рабілася падведамаснай органам дзяржаўнага арбітражу.
• Справы па спрэчках, якія ўзнікалі з дагавораў перавозкі грузаў па прамой міжнароднай чыгуначнай і паветранай сувязі паміж дзяржаўнымі прадпрыемствамі, установамі, арганізацыямі, кааператыўнымі арганізацыямі, з аднаго боку, і органамі чыгуначнага і паветранага транспарту, з другога боку, якія вынікалі з адпаведных міжнародных дагавораў, былі выключаны з кампетэнцыі дзяржаўнага арбітражу і перададзены судам (пункт 2 артыкула 25 Грамадзянскага працэсуальнага кодэкса РСФСР і пункт 5 артыкула 9 Правілаў).
• Былі выключаны з ведання дзяржаўнага арбітражу і вырашаліся ведамаснымі арбітражамі або ў адміністрацыйным парадку спрэчкі паміж прадпрыемствамі, установамі, арганізацыямі аднаго міністэрства, дзяржаўнага камітэта, ведамства, кааператыўнай сістэмы або іншай арганізацыі (пункт 6 артыкула 9 Правілаў). Пры гэтым спрэчкі паміж арганізацыямі, падпарадкаванымі аднайменным рэспубліканскім міністэрствам, якія не мелі адпаведнага агульнасаюзнага міністэрства, былі падведамасныя органам дзяржаўнага арбітражу.
• Не былі падведамасныя органам дзяржаўнага арбітражу і вырашаліся ў адміністрацыйным парадку спрэчкі паміж прадпрыемствамі, установамі і арганізацыямі, якія ўзнікалі ў сувязі з ажыццяўленнем банкамі фінансавага кантролю за выкарыстаннем сродкаў на капітальныя ўкладанні. Аднак спрэчкі аб аплаце кошту пастаўленых па дагаворах абсталявання, машын і іншых матэрыяльных каштоўнасцяў, якія адносіліся да асноўнага фонду, разглядаліся арбітражам (пункт 7 артыкула 9 Правілаў);
• Не разглядаў арбітраж і спрэчкі, якія ўзнікалі пры ўзгадненні стандартаў і тэхнічных умоў (пункт 8 артыкула 9 Правілаў).
• Не меў арбітраж права разглядаць спрэчкі пра ўстанаўленне цэн на прадукцыю, якая падлягала пастаўцы, а таксама тарыфаў на паслугі, калі гэтыя цэны і тарыфы, згодна з заканадаўствам, не маглі ўстанаўлівацца бакамі (пункт 9 артыкула 9 Правілаў).

Згодна з пунктам 10 артыкула 9 Правілаў пералік гаспадарчых спрэчак, не падведамасных органам дзяржаўнага арбітражу, не з’яўляўся вычарпальным.

Органы дзяржаўнага арбітражу вырашалі спрэчкі паміж прадпрыемствамі, установамі, арганізацыямі рознай ведамаснай прыналежнасці, гэта значыць, што фактычна яны былі органамі міжведамаснай кампетэнцыі. Спрэчкі ж унутры аднаго ведамства вырашаліся спецыяльным органам гэтага ведамства – ведамасным арбітражам.

Вырашэннем гаспадарчых спрэчак у той ці іншай ступені займаліся адпаведныя органы гаспадарчага кіравання, незалежна ад таго, якое месца яны займалі ў агульнай сістэме органаў кіравання. У адміністрацыйным парадку вырашаліся патрабаванні па падатках і непадатковых выплатах у дзяржаўны бюджэт. Зямельныя спрэчкі паміж калгасамі, саўгасамі і прадпрыемствамі ў адпаведнасці з артыкулам 49 Асноў зямельнага заканадаўства вырашаліся Саветам Міністраў або выканкомамі народных дэпутатаў. Асобныя катэгорыі спрэчак паміж сацыялістычнымі арганізацыямі былі аднесены да кампетэнцыі кірмашовых камітэтаў і некаторых іншых органаў.

Асноўныя прынцыпы дзейнасці органаў дзяржаўнага арбітражу

Варта выдзеліць наступныя асноўныя прынцыпы органаў дзяржаўнага арбітражу, якія вызначалі існасць яго дзейнасці.

Прынцып законнасці. У дзейнасці арбітражу прынцып законнасці выяўляўся ў тым, што як огран, у задачы якога ўваходзіў кантроль за выкананнем планавых заданняў, арбітраж павінен быў кіравацца ў абавязковым парадку дзяржаўным планам эканамічнага і сацыяльнага развіцця (артыкул 4 Закона аб дзяржаўным арбітражы).

Прынцып даарбітражнага ўрэгулявання спрэчак быў замацаваны ў артыкуле 4 Правілаў разгляду гаспадарчых спрэчак дзяржаўнымі арбітражамі (далей – Правілаў), згодна з якімі справа можа быць перададзена на разгляд арбітражу толькі пасля прымання мер да непасрэднага ўрэгулявання рознагалосся ва ўстаноўленым парадку.

Прынцып аб’ектыўнай ісціны таксама быў уласцівы арбітражнаму працэсу. Дзяржаўнаму арбітру былі прадстаўлены шырокія паўнамоцтвы па рэалізацыі патрабаванняў, калі гэта было неабходна для абароны дзяржаўных інтарэсаў, а таксама правоў і ахоўваемых законам інтарэсаў прадпрыемстваў і арганізацый (артыкул 79 Правілаў), мог патрабаваць па сваей ініцыятыве любыя дакументы, неабходныя для вырашэння спрэчак, ад любых арганізацый (артыкул 34 Правілаў). Прынцып арбіртрыравання ў арбітражным працэсе вызначаў асобы метад разгляду і вырашэння гаспадарчых спрэчак (артыкулы 5 і 77 Правілаў). Прынцып заключаўся ў наступным:

• прадстаўнікі бакоў уваходзяць у склад органа, які разглядае спрэчку;
• прадстаўнікі бакоў сумесна з арбітрам абмяркоўваюць усе абставіны спрэчкі і ўдзельнічаюць у выпрацоўцы рашэння, якое прымаецца імі сумесна па выніках абмеркавання ўсіх абставін справы ў пасяджэнні арбітражу;
• арбітр займае асобае становішча — старшынствуе ў пасяджэнні і кіруе ўсім ходам працэса, ен спрыяе дасягненню бакамі пагаднення па спрэчцы, якое фіксуецца ў рашэнні дзяржаўнага арбітражу. Пры недасягненні згоды арбітр мае выключнае паўнамоцтва аднаасобна вырашыць спрэчку;
• рашэнне арбітражу прамаецца заўседы ў тым жа пасяджэнні, дзе і разглядалася справа, і, у адрозненні ад суда, у прысутнасці ўсіх удзельнікаў спрэчкі.

Спаборнасць. Згодна з артыкулам 29 Правілаў кожны з бакоў абавязаны даказваць абставіны, якія абгрунтоўваюць іх патрабаванні. Аднак у арбітражным працэсе таго часу прынцып спаборнасці ва ўзаемасувязі з прынцыпам аб’ектыўнай ісціны і арбітрыравання меў абмежаванае значэнне. У сілу спецыфікі эканамічных адносін у дзяржаўным сектары поўная рэалізацыя пранцыпа спаборнасці ў класічным сэнсе была аб’ектыўна немагчыма.

Існасць прынцыпа аператыўнасці і эканамічнага арбітражнага працэса заключалася ў надзяленні органаў арбітражу працэсуальным парадкам, які забяспечваў правільнае вырашэнне гаспадарчых спрэчак у максімальна кароткі тэрмін. Ва ўмовах планавай эканомікі савецкай дзяржавы аператыўнасць арбітражнага працэсу мела важную ролю, бо выкарыстанне прававых сродкаў, якія замядлялі б рух справы, магло нанесці страты народнай гаспадарцы.

Справы ў арбітражы павінны былі разглядацца напрацягу месяца са дня атрымання іскавай заявы альбо ўзбуджэння справы па ініцыятыве арбітра.

Пералік аснаванняў прыпынення вядзення справы ў адпаведнасці з артыкулам 73 Правілаў абмяжоўваўся двума асноўнымі выпадкамі: прызначэнне экспертызы і вырашэнне прававога пытання, якое мае значэнне для разгляду дадзенай справы.

Важнае значэнне для паскарэння разбору справы меў артыкул 70 Правілаў, які даваў арбітру магчымасць без прадстаўнікоў абодвух бакоў аднаасобна прымаць рашэнне па справе. Ен мог зрабіць гэта ў двух выпадках:

• калі прадстаўнікі абодвух бакоў не з’явіліся ў пасяджэнне арбітражу і іх няяўка не перашкаджае вырашэнню спрэчкі;
• калі матэрыялы справы дазваляюць вырашыць спрэчку ў адсутнасці бакоў і арбітр па іх хадайніцтву альбо па ўласнай ініцыятыве прызнае іх яўку неабавязковай.

Хуткасць разбору таксама забяспечвалася парадкам абскарджвання рашэння арбітражу. Рашэнні ўступалі ў законную сілу з моманту іх прыняцця. Яны маглі быць перагледжаны па заяве бакоў, па хадайніцтву міністэрстваў і ведамстваў галоўным арбітрам адпаведнага арбітражу, альбо па ініцыятыве самаго галоўнага арбітра. Перагляд пастановы гэтага арбітра мог быць па заяве ці хадайніцтву вызначаных галоўным арбітрам вышэйстаячага арбітражу, чые рашэнні былі канчатковымі. Па завяршэнні года з дня прыняцця рашэння спрэчка лічылася вычарпанай і вынесенае рашэнне перагляду не падлягала.

Прынцып актыўнага ўздзеяння арбітражу на гаспадарчую дзейнасць быў адлюстраваны ў Законе аб дзяржаўным арбітражы ў СССР. Існасць дадзенага прынцыпа заключалася ў тым, што арбітраж павінен быў у поўнай меры забяспечваць выкарыстанне ўсіх прадугледжаных сродкаў і спосабаў уздзеяння на прадпрыемствы з мэтай паляпшэння іх гаспадарчай дзейнасці, дакладнага і няўхільнага выканання планавых заданняў, дамоўных абавязкаў і патрабаванняў гасразліку.

Таму асноўны накірунак дадзенага прынцыпу складаўся ва ўздзеянні на замацаванне законнасці і дзяржаўнай дысцыпліны пры вядзенні гаспадарчай дзейнасці.

Дадзены прынцып рэалізоўваўся праз наступныя паўнамоцтвы арбітражу:

• 1) узбуджэнне арбітражнай справы па ўласнай ініцыятыве ў сувязі са стаўшымі вядомымі фактамі парушэння закона і планавай дысцыпліны;
• 2) магчымасць спагнання часткі сумы альбо ўсей сумы санкцый за невыкананне дамоўных абавязкаў у дзяржаўны бюджэт;
• 3) накіраванне адпаведных паведамленняў органам кіравання аб неадпаведнасці тых ці іншых планавых актаў актам вышэйстаячых органаў і неабходнасці іх змянення;
• 4) абавязак пастаянна інфармаваць органы кіравання народнай гаспадаркай пра стан законнасці і выканання планавай дысцыпліны ў народнай гаспадарцы і г.д.